  The Cyrillic HOWTO
  Autor: Aleksander L. Belikoff, v3.0, 13 sierpie 1995
  WWeerrssjjaa ppoollsskkaa:: GGwwiiddoonn SS.. NNaasskkrreenntt nnaasskkrreenntt@@hhootthh..aammuu..eedduu..ppll
  v2.0, luty 1998

  Dokument ten opisuje jak skonfigurowa swj system linuxowy aby mc
  pisa, oglda i drukowa dokumenty w jzyku rosyjskim.  Dokument ten
  zosta napisany w standardzie ISO-8859-2.  Orygina tego dokumentu
  znajduje si pod adresem
  ______________________________________________________________________

  Table of Contents:

  1.      1. Uwagi oglne

  1.1.    1.1 Wstp

  1.2.    1.2 Dostpno i uwagi

  2.      2. Znaki i zestawy znakw

  3.      3. Ustawianie trybu tekstowego

  3.1.    4.1. Konsola

  3.2.    Konsola FreeBSD

  3.3.    System X Window

  3.3.1.  Xowe czcionki

  3.3.2.  Tumaczenie danych wprowadzanych

  3.3.2.1.        Tablica znakw

  3.3.2.2.        Zasady przeczania trybw

  4.      Obsuga cyrylicy w LaTeXie

  4.1.    Uywanie Washington Cyryliic

  4.2.    Pakiet KOI-8 dla LaTeXa

  4.3.    Uywanie pakietu cmcyralt dla LaTeXa

  4.4.    Pakiet CyrTUG

  5.      Cyrylica w PostScriptcie

  5.1.    Dodawanie czcionek cyrylicowych do Ghostscripta

  6.      Drukowanie

  6.1.    adowanie czcionek cyrylicowych do drukarki niepostscriptowej

  6.2.    Drukowanie rnymi czcionkami

  6.3.    Konwersja tekstu do TeXa

  6.4.    Konwersja tekstu do postscriptu

  7.      Konfiguracja rnych narzdzi

  7.1.    6.1. bash

  7.2.    6.2. csh/tcsh

  7.3.    6.3. emacs

  7.4.    6.4. ispell

  7.5.    joe

  7.6.    ksh

  7.7.    less

  7.8.    lynx

  7.9.    mc (Midnight Commander)

  7.10.   Netscape Navigator

  7.10.1. Konfiguracja podstawowa

  7.10.2. Konfiguracja zaawansowana

  7.11.   pine

  7.12.   rlogin

  7.13.   sendmail (aka 'zguba sysadmina')

  8.      zsh

  9.      Uyteczne narzdzia

  9.1.    Narzdzia do konwersji

  9.2.    Narzdzia programisty

  10.     Wykaz uytecznych zasobw
  ______________________________________________________________________

  11..  11.. UUwwaaggii ooggllnnee

  11..11..  11..11 WWssttpp

  Dokument ten obejmuje to czego potrzebujesz aby skutecznie pisa,
  oglda i drukowa dokumenty po rosyjsku pod Linuxem. Chocia dokument
  ten zakada e jako systemu operacyjnego uywasz Linuxa, wikszo z
  przedstawionych informacji stosuje si take do innych odmian Unixa.
  Postaram si zachowa rozrnienie tak widocznym jak to moliwe.

  Istnieje pewna liczba popularnych dystrybucji linuxowych. Jako system
  przykadowy opisz Linuxa Red Hat 3.0.3 (Picasso) oraz Red Hat 4.1
  (Vanderbildt) - tego ktrego osobicie uywam. Niemniej jednak
  postaram si zaznaczy rnice, jeli takowe istniej, w instalacji
  Linux Slackware.

  Poniewa taka instalacja bezporednio modyfikuje i rozszerza system
  operacyjny, powiniene zdawa sobie spraw z tego co robisz. Chocia
  staraem si sprawy maksymalnie uproci, posiadanie pewnego
  dowiadczenia z danym programem jest korzystne. Nie zamierzam opisywa
  czym jest system X Windows i jak skada dokumenty uywajc TeXa lub
  LaTeXa, albo jak zainstalowa drukark w Linuxie. Problemy te omawiane
  s w innych dokumentach.

  Z tych samych powodw opisuj instalacj na skal systemow, domylnie
  wymagajc uprawnie administratora. Jeli jednak istnieje moliwo
  instalacji na poziomie uytkownika, nie omieszkam jej wspomnie.

  Uwaga: system X Windows, TeX i inne skadniki Linuxa s zoonymi
  systemami z wyrafinowan konfiguracj. Jeli co sknocisz, moesz nie
  tylko nie dokona instalacji cyrilicy, ale popsu skadnik, jeli nie
  cay system. Nie ma to na celu ci odstrasza, lecz tylko sprawi aby
  zrozumia powag operacji i by ostronym. Wstpna kopia zapasowa
  plikw konfiguracyjnych jest wielce podana. Posiadanie pod rk
  jakiego guru zawsze si przydaje.

  11..22..  11..22 DDoossttppnnoo ii uuwwaaggii

  Dokument ten dostpny jest na sunsite.unc.edu lub tsx-11.mit.edu jako
  cz Linux Documentation Project. Moe take by dostpny w rnych
  archiwach zawierajcych Linuxa. Co wicej, moe take wchodzi w skad
  dystrybucji Linuxa.

  Mona go wreszcie otrzyma bezporednio od autora, na
  ftp.netvision.net.il.

  Jeli masz jakie pytania dotyczce tego dokumentu, nie wahaj si,
  prosz, skontaktowa si ze mn pod adresem belikoff@netvision.net.il.
  Kada nowa i uyteczna informacja na temat obsugi Cyrilicy w rnych
  Unixach jest mile widziana. Pamitaj, pomoe to innym.

  Wielu ludzi pomogo mi (i nie tylko mi) wartociowymi informacjami
  oraz sugestiami. Jeszcze wicej ludzi dooyo oprogramowania na
  uytek publiczny. Przepraszam jeeli zapomniaem kogo wymieni.

  Oto wic oni: Bas v. de Bakker, David Daves, Siergiej Wakulenko,
  Siergiej O. Naoumow, Winfried Trmper, Michael van Canneyt.

  Ten dokument jest (c) 1995 Aleksander L. Belikoff. Mona go uywa i
  rozpowszechnia zgodnie ze zwykymi warunkami Linux HOWTO opisanymi
  poniej.

  Ponisze jest notk o prawach autorskich Linux HOWTO:

  Dokumenty Linux HOWTO stanowi prawn wasno ich autorw, chyba e
  zaznaczono inaczej. Dokumenty Linux HOWTO mog by reprodukowane i
  rozposzechniane w caoci lub czci, w kadym fizycznym lub
  elektronicznym rodku przekazu, tak dugo jak w kadej kopii pozostaje
  niniejsza notka o prawach autorskich. Redystrybucja komercyjna jest
  dozwolona i popierana; autorzy jednak woleliby zosta o takich
  dystrybucjach powiadomieni.

  Wszystkie tumaczenia, prace pochodne i zbiorowe zawierajce dokumenty
  Linux HOWTO musz podlega po t notk o prawach autorskich.  To jest,
  nie moesz stworzy z HOWTO pracy pochodnej i naoy dodatkowe
  ograniczenia na jej dystrybucj. Wyjtki do tych regu mog by
  udzielone pod pewnymi warunkami; prosz skontaktowa si z
  koordynatorem Linux HOWTO pod adresem podanym poniej.

  W skrcie, chcielibymy promowa rozprzestrzenianie si tych
  informacji tak wieloma kanaami jak to moliwe. Pragnlibymy jednake
  zachowa prawa autorskie do dokumentw HOWTO, i by powiadamianymi o
  kadych planach ich redystrybucji.

  Jeli masz pytania, skontaktuj si prosz z Gregiem Hankinsem,
  koordynatorem Linux HOWTO, pod adresem gregh@sunsite.unc.edu.  Moesz
  uy tego adresu z programem finger by zdoby numer telefonu i inne
  dodatkowe informacje dotyczce kontaktu.
  Unix jest zastrzeonym znakiem przemysowym X/Open Ltd.; MS-DOS,
  Windows, Windows NT i Windows 95 s zastrzeonymi znakami Microsoft
  Corp.; System X Windows jest znakiem zastrzeonym Consortium X, Inc.
  Wszystkie inne znaki zastrzeone nale do ich odpowiednich
  posiadaczy.

  22..  22.. ZZnnaakkii ii zzeessttaawwyy zznnaakkww

  Aeby zrozumie i wywietla znaki rnych jzykw, system i programy
  musz by zdolne odrnia je od innych znakw. To jest, kady
  pojedynczy znak musi mie odrbn reprezentacj wewntrz systemu
  operacyjnego, bd konkretnego pakietu programw. Taka kolekcja
  wszystkich odrbnych znakw ktre jaki system jest w stanie
  reprezentowa w danym momencie nazywa si zestawem znakw.

  W czasie tworzenia najwikszych systemw operacyjnych nikt nie dba o
  to aby programy byy wielojzyczne. Dlatego te najpopularniejszym
  zestawem znakw by (i cigle jest) ASCII (American Standard Code for
  Information Interchange).

  Standardowy ASCII (aka siedmiobitowy ASCII) zawiera 128 odrbnych
  kodw.  Niektre z nich ASCII definiuje jako faktyczne drukowalne
  znaki, a niektre s tak zwanymi znakami kontrolnymi, ktre posiaday
  specjalne znaczenia w starszych protokoach komunikacyjnych. Kady
  element zestawu identyfikuje kod bdcy liczb cakowit (0-127).
  Podzbir znakw drukowalnych przedstawia te ktre znale mona na
  klawiaturze maszyny do pisania, z niewielkimi dodatkami. Kady znak
  zajmuje siedem najmniej znaczcych bitw bajtu, podczas gdy
  najbardziej znaczcy uywany by dla celw kontrolnych (np. kontroli
  transmisji w starszych pakietach komunikacyjnych).

  Koncepcj ASCII siedmiobitowego rozszerzy ASCII omiobitowy (aka
  rozszerzony ASCII). W tym zestawie zakres kodw znakw to 0-255. Dolna
  poowa (0-127) to czysty ASCII, podczas gdy grna zawiera 127
  dodatkowych znakw. Poniewa zestaw ten jest wstecznie kompatybilny z
  ASCII (znak cigle zajmuje osiem bitw, kody odpowiadaj staremu
  ASCII), zyska on sobie szerok popularno.

  ASCII omiobitowe nie definiuje zawartoci grnej powki zestawu.
  Dlatego ISO powzio zadanie ustalenia rodziny standardw znanych jako
  rodzina ISO-8859-X. Jest to zbir kodowa omiobitowych, w ktrych
  nisza poowa kadego kodowania (0-127) odpowiada ASCII, a wysza
  definiuje znaki dla rnych jzykw. Zdefiniowano na przykad
  nastpujce kodowania:

    8859-1 - Europa Zachodnia, Ameryka aciska (znany te jako Latin
     1)

    8859-2 - Europa rodkowa i Wschodnia

    8859-5 - cyrylica

    8859-8 - hebrajski

  W Latin 1 grna poowa tabeli definiuje rne znaki ktre nie s
  czci alfabetu angielskiego, ale znajduj si w rnych jzykach
  zachodnioeuropejskich (umlauty niemieckie, akcenty francuskie).

  Programy ktre nie zakadaj nic co do smego bitu danych ASCII zwane
  s omiobitowo czystymi. Niektre starsze programy, napisane z myl o
  ASCII 7-bitowym, nie s czyste omiobitowe i mog dziaa niepoprawnie
  z danymi omiobitowymi. Wikszo jednak pakietw domylnie radzi
  sobie z omiobitowym ASCII, albo wymaga bardzo prostego ustawienia.
  UWAGA: zanim wylesz pytanie "Wszystko ustawiem poprawnie, a nie mog
  wprowadza/oglda znakw cyrylicowych!", zajrzyj do sekcji 8 co do
  uwag o programie ktrego uywasz.

  Poniewa na wikszoci systemw ASCII zajmuje osiem bitw, nie ma ju
  moliwo aby cigle je rozszerza. Sposobem na zaimplementowanie
  nowych symboli w kodowaniach opartych na ASCII jest stworzenie innej
  implementacji rozszerzonego ASCII. W taki wanie sposb
  zaimplementowane zostao kodowanie cyrylicy w ASCII.

  Wspomnielimy ju o standardzie ISO-8859-5 jako okrelajcym kodowanie
  cyrylicy. Lecz jak to czsto bywa ze standardami, stworzono go nie
  biorc pod uwag istniejcej praktyki w byym ZSRR. Jedyn wic rzecz
  jak ten standard osign byo spotgowanie zamieszania. Nie
  powiedziabym e gdzie si znaczco uywa ISO-8859-5.

  Innymi standardami kodowania cyrylicy s tak zwane kodowanie Alt i
  strona kodowa 1251 Microsoftu. Ta pierwsza stworzona zostaa (przez
  kogo?)  do dawno temu na potrzeby MS-DOS. W tamtych czasach nie byo
  jeszcze tego caego szumu o internetowaniu, intencj wic byo
  uczynienie jej jak najbardziej kompatybilnej ze standardem IBM.
  Dlatego kodowanie Alt jest w rzeczywistoci stron kodow IBM, gdzie
  wszystkie specjalne znaki europejskie w grnej powce zastpiono
  cyrylicznymi, z wyczeniem pseudografiki. Nie rujnowao to atwego
  tworzenia okienek i dawao take znaki cyrylicowe. Standard Alt cigle
  yje i jest niesychanie popularny w wiecie MS-DOSa.

  Strona kodowa 1251 to po prostu prba Microsoftu pokazania nowego
  standardu dla kodowania cyrylicy w Windows. Na ile wiem, nie jest ona
  kompatybilna z czymkolwiek (niezbyt dziwne, co?)

  I w kocu istnieje KOI-8. Jest ono rwnie stare, ale zaprojektowano
  je mdrze i dzisiaj zaoenia tego projektu wygldaj naprawd
  uytecznie.

  I znw, jest ono kompatybilne z ASCII, a znaki cyrylicy umieszczone s
  w grnej powce. Lecz gwnym zaoeniem projektowania KOI-8 jest to
  e pozycje znakw cyrylicy musz odpowiada znakom angielskim o
  zblionej wymowie. Konkretnie, jeli ustawimy smy bit w angielskim
  'a', dostaniemy moemy uci smy bit z kadego znaku i dalej mie
  czytelny tekst. Bardzo to dzisiaj wane, poniewa w Internecie jest
  wiele wzw pocztowych ktre po prostu po cichu obcinaj smy bit,
  pewne e wszyscy na caej Ziemi mwi po angielsku.

  Nic dziwnego e KOI-8 szybko sta si de facto standardem dla cyrylicy
  w Internecie. Andriej A. Czernow poczyni ogromne nakady pracy aby
  ustali w tym obszarze standard. Jest on autorem RFC 1489
  ("Registration of a Cyrillic character set").

  Te dwa standardy Alt i KOI-8 rni si tylko pozycjami znakw
  cyrylicowych w tabeli (to jest kodami znakw cyrylicowych)/

  Gwn rnic jest to e kodowanie Alt uywane jest tylko przez
  uytkownikw MS-DOS, podczas gdy KOI-8 uywane jest w Unixie, a take
  w MS-DOSie (chocia w tym drugim jest znacznie mniej popularne).
  Poniewa robimy to co trzeba (to znaczy pracujemy w systemie Unixowym)
  skupimy si gwnie na KOI-8.

  Co do standardu ISO, jest on bardziej popularny jako standard
  cyrylicy.  w Europie i USA. W Rosji zdecydowanie przoduje KOI-8.

  Istniej i inne standardy, rne od ASCII i o wiele bardziej
  elastyczne.  Najbardziej znanym jest Unicode. Nie s jednak one
  zaimplementowane tak dobrze jak te podstawowe w Unixie w oglnoci i
  Linuxie w szczeglnoci. Dlatego te nie bd ich tu opisywa.

  33..  33.. UUssttaawwiiaanniiee ttrryybbuu tteekkssttoowweeggoo

  Zasadniczo tryb tekstowy jest najprostsz metod pokazywania i
  wprowadzania znakw cyrylicy. Istnieje jednak jedna zasadnicza
  komplikacja: fonty w trybie tekstowym i operacje na ukadzie
  klawiatury zale od implementacji sterownika terminala. Nie ma wic
  przenonej metody dla osignicia tego celu midzy rnymi systemami.

  Za chwil opisz sposb radzenia sobie ze sterownikiem konsoli Linuxa.
  Tak wic jeli masz inny system, nie spodziewaj si e bdzie to
  dziaa u ciebie. Zajrzyj raczej do dokumentacji swojego sterownika
  terminala.  Polij mi jednake jakiekolwiek informacje jakie
  znajdziesz, tak aby mg wczy je do przyszych wersji tego
  dokumentu.

  33..11..  44..11.. KKoonnssoollaa

  Sterownik konsoli Linuxa jest do elastycznym kawakiem software'u.
  Potrafi on zmienia fonty oraz ukady klawiatury. Aby to osign,
  bdziesz potrzebowa pakietu kbd. RedHat i Slackware instaluj kbd
  jako cz systemu.

  Pakiet kbd zawiera narzdzia do kontrolowania klawiatury oraz znaczny
  zbir fontw i ukadw klawiatury.

  By ustawi cyrylic, trzeba wykona dwie rzeczy:

  1. Ustawienie czcionki ekranowej. Wykonywane jest to za pomoc
     programu setfont. Pliki z czcionkami umieszczone s w
     /usr/lib/kbd/consolefonts.

     UWAGA: Nigdy nie uruchamiaj programu setfont pod X, poniewa
     zawiesi on twj system. Dzieje si tak poniewa dziaa on z
     odwoaniami niskiego poziomu do karty graficznej, ktrych nie lubi
     X.

  2. Zaadowa odpowiedni ukad klawiatury programem loadkeys.

  UWAGA: W RedHat 3.0.3 /usr/bin/loadkeys ma zbyt zawone prawa
  dostpu, konkretnie 700 (rwx------). Nie ma powodu aby tak byo,
  poniewa kady moe skompilowa swoj wasn kopi i uruchomi j
  (odpowiednie odwoania do systemu nie s zarezerwowane tylko dla
  administratora). Popro wic swojego sysadmina aby ustawi dla
  bardziej sensowne prawa dostpu (na przykad 755).

  Oto wycig z mojego skryptu cyrload, ktry ustawia tryb cyrylicy dla
  konsoli linuxowej.

         if [ notset.$DISPLAY != notset. ]; then
             echo "`basename $0`:  nie dziaa pod X"
             exit
         fi

         loadkeys /usr/lib/kbd/keytables/ru.map
         setfont /usr/lib/kbd/consolefonts/Cyr_a8x16
         mapscrn /usr/lib/kbd/consoletrans/koi2alt
         echo -ne "\033(K"              # magiczna sekwencja
         echo "Uyj prawego Ctrl aby zmieni tryb"

  Pozwl mi to nieco wyjani. adujesz odpowiednie mapowanie
  klawiatury.  Nastpnie adujesz font odpowiadajcy zestawowi znakw
  Alt. Pniej, aby mc poprawnie wywietla tekst w KOI-8, adujesz
  tablic przekodowywania ekranowego. Dokonuje ona translacji niektrych
  znakw z grnej powki kodowania na kodowanie Alt. Kluczowe znaczenie
  ma sowo 'niektre' - nie wszystkie znaki podlegaj translacji,
  dlatego te niektre z nich, jak pseudograficzne znaki IBM, trafiaj
  na ekran niezmodyfikowane i wywietlaj si poprawnie, poniewa s one
  kompatybilne z kodowaniem Alt, w przeciwiestwie do KOI-8. Aby si
  upewni, uruchom mc i udawaj e jeste znw w MS-DOS 3.3...

  W kocu, owa magiczna sekwencja jest wana, ale nie mam adnego
  pojcia co takiego robi resetuje konsol i mapy odwzorowa; patrz
  Keyboard-HOWTO - przyp. GSN. Poyczyem/podkradem j z German-HOWTO
  jeszcze w 1994, kiedy byo no chyba jedynym HOWTO zorientowanym na
  jzyki narodowe. Jeli masz jaki pomys co do tej magicznej
  sekwencji, powiadomij mnie, prosz.

  Dla tych purystw ktrzy nie chc prbowa kodowania Alt doczam
  jeszcze jedn wersj powyszego skryptu, uywajc rdzennych fontw
  KOI-8.

         if [ notset.$DISPLAY != notset. ]; then
             echo "`basename $0`:  cannot run under X"
             exit
         fi

         loadkeys /usr/lib/kbd/keytables/ru.map
         setfont /usr/lib/kbd/consolefonts/koi-8x16
         echo "Uyj prawego Ctrl aby zmieni tryb"

  Nie spodziewaj si jednak adnych ramek w swoich okienkowych
  aplikacjach tekstowych.

  Chcesz to pewnie teraz wyprbowa. Ustaw bash lub tcsh jak trzeba,
  uruchom je ponownie, potem nacinij prawy klawisz Ctrl i upewnij si
  e otrzymujesz prawidowe znaki cyrylicy. Klawisz 'q' musi dawa
  rosyjskie 'krtkie i', w generowa 'c' itd.

  Jeli co pokrcie, najlepsz rzecz jest przywrcenie ustawie
  oryginalnych (tj. amerykaskich). Wykonaj nastpujce komendy:

         loadkeys /usr/lib/kbd/keytables/defkeymap.map
         setfont /usr/lib/kbd/consolefonts/default8x16

  UWAGA: niestety sterownik konsoli nie jest w stanie zachowa swojego
  statusu (a przynajmniej nie w prosty sposb) podczas uruchamiania X
  Windows. Dlatego, kiedy wyjdziesz z X (albo przeczysz ze na
  konsol), bdziesz musia ponownie zaadowa rosyjski font konsolowy.

  33..22..  KKoonnssoollaa FFrreeeeBBSSDD

  Nie uywam FreeBSD, tak wic nie mogem przetestowa poniszej
  informacji.  Trzeba zacz od tego e wszystkie dane w tej sekcji
  naley traktowa jako wskaniki. Strona domowa projektu FreeBSD moe
  mie jakie informacje na ten temat. Innym dobrym rdem jest grupa
  newsowa relcom.fido.ru.unix.  Sprawd take zasoby wyliczone w sekcji
  11.

  W kadym razie, oto co Ilja K. Orechow sugeruje zrobi aby konsola
  FreeBSD mwia po rosyjsku:

  1. dodaj w /etc/sysconfig:

            keymap=ru.koi8-r
            keyrate=fast
            # UWAGA: ^[ poniej to pojedynczy znak kontrolny [ESC]
            keychange="61 ^[[K"
            cursor=destructive
            scrnmap=koi8-r2cp866
            font8x16=cp866b-8x16
            font8x14=cp866-8x14
            font8x8=cp866-8x8

  2. w /etc/csh.login:

            setenv ENABLE_STARTUP_LOCALE
            setenv LANG ru_SU.KOI8-R
            setenv LESSCHARSET latin1

  33..33..  SSyysstteemm XX WWiinnddooww

  Podobnie jak tryb konsoli, rodowisko X rwnie wymaga nieco
  konfiguracji.  Zawiera si w niej ustawienie trybu wprowadzania i
  Xowych czcionek.  Oba aspekty omwione s poniej.

  33..33..11..  XXoowwee cczzcciioonnkkii

  Po pierwsze zdoby musisz kolekcj czcionek posiadajcych znaki
  cyrylicy w odpowiednich miejscach.

  Jeli uywasz najnowszej dystrybucji X (lub XFree86), istnieje szansa
  e masz ju takie czcionki. W kocu 1995 X Windows System wczy
  zestaw czcionek cyrylicowych, stworzonych przez Cronyxa. Zapytaj
  swojego administratora systemu, albo jeli to ty nim jeste, sprawd
  swj system, to jest:

  1. Uruchom xlsfonts | grep koi8. Jeli wyliczono jakie czcionki, twj
     X-serwer ju o nich wie.

  2. W przeciwnym razie wykonaj

       find /usr -name crox\*.pcf\*

  aby znale miejsce czcionek cyrylicowych na serwerze. Bdziesz musia
  wczy te czcionki dla X-serwera, jak wyjaniam poniej.

  Jeli nie znalaze takich fontw zainstalowanych, bdziesz musia to
  sam zrobi.

  Istnieje pewna rozbieno co do czcionek. XFree86 twierdzi e
  kolekcj czcionek rosyjskich zamieszczonych w dystrybucji stworzy
  Cronyx. Niemniej na sieci znale mona inne czcionki cyrylicowe
  Cronyxa (np. na ftp.klae.su), znane jako pakiet xrus (nie myl go z
  programem xrus, ktry uywany jest do ustawienia ukadu klawiatury
  cyrylicy).  Na szczcie ten drugi zosta ostatnio przemianowany na
  xruskb.  xrus ma mniej czcionek ni kolekcja w XFree86 (38 wobec 68),
  ale te drugie czcionki nie chciay dziaa z moim ustawieniem Netscape
  - daway mi jak strasznie du czcionk w pasku menu. Pakiet xrus
  nie stwarza tego problemu.

  Sugerowabym cignicie i wyprbowanie obydwu. Wybierz ten ktry
  bardziej ci si podoba. Mam take zamiar wkrtce stworzy pakiety RPM
  dla obu kolekcji i podadowa je do ftp.redhat.com oraz mojego FTP.

  Istniej take starsze rzeczy, na przykad pakiet VakuFonts, stworzony
  przez Sergieja Wakulenko (), ktry tworzy podstaw dla tego w
  dystrubucji X. Istniej te inne. Wan rzecz jest to e nazwy
  czcionek w starszych kolekcjach nie cakiem cile stosoway si do
  standardw. Pniejsze s w zasadzie w porzdku, ale czasami wywoa
  mog rne dziwne bdy. Miaem na przykad niemie dowiadczenia z
  Maple V dla Linuxa, ktry wykada si tajemniczo z pakietem
  VakuFonts, ale dziaa bez zarzutu ze "standardowymi".

  Zacznijmy wic od czcionek:

  1. cignij odpowiedni kolekcj czcionek. Pakiet dla XFree86 mona
     znale w kadym FTP zawierajcym dystrybucj Xa, na przykad
     moesz j cign bezporednio z FTP XFree86. Pakiet xrus znale
     mona na ftp.klae.su.

  2. Teraz kiedy masz czcionki, stwrz dla nich jaki katalog. Zwykle
     zym pomysem jest wsadzanie nowych czcionek do ju istniejcego
     katalogu. Umie je wic w, powiedzmy, /usr/lib/X11/fonts/cyrillic
     dla instalacji caosystemowej, albo po prostu utwrz katalog
     prywatny dla uytku osobistego.

  3. Jeli nowe czcionki s w formacie BDF (pliki *.bdf), musisz je
     skompilowa. Wykonaj dla kadej czcionki

            bdftopcf -o name.pcf name.bdf

  Jeli twj serwer obsuguje czcionki skompresowane, skompresuj je
  uywajc programu compress

         compress name.pcf

  Jeli chcesz wsadzi nowe czcionki do ju istniejcego katalogu,
  bdziesz musia poczy stary i nowy font.alias. w przypadku gdy oba
  istniej, np.

  cat font.alias.new >> font.alias

  Teraz, eby wszystko ustawi, powiniene wykona trzy rzeczy:

  4. Kada katalog z czcionkami w X musi zawiera list znajdujcych si
     w nim czcionek. Lista ta przechowywana jest w fonts.dir. Nie musisz
     jej tworzy rcznie. Zamiast tego, wykonaj

     cd <katalog_z_nowymi_czcionkami>
     mkfontdir

  5. Musisz teraz powiadomi X-serwer o tym katalogu z czcionkami. Masz
     tu kilka opcji:

    Instalacja dla caego systemu XFree86. Jeli uruchamiasz t wersj
     X, docz nowy katalog do listy katalogw w XF86Config. Aby znale
     pooenie tego pliku spjrz na wyjcie startx. Patrz te
     XF86Config{4,5} po szczegy.

    Instalacja dla caego systemu poprzez xinit. Dodaj katalog startowy
     do pliku startowego xinit. Patrz xinit(1x) i nastpny punkt po
     szczegy.

    Instalacja osobista. Masz specjalny plik startowy dla X -
     ~/.xinitrc (albo ~/.Xclients, albo ~/.xsession dla uytkownikw
     RedHata). Dodaj do niego nastpujce komedy:

       xset +fp katalog_z_czcionkami
       xset fp rehash

    Zrestartuj teraz X. Jeli wykonae wszystko prawidowo, testy na
     pocztku sekcji powiod si. Pobaw si take xfontsel(1x), aby si
     upewni e moesz wybiera czcionki cyrylicowe.

  Aby klienci X uywali czcionek cyrylicowych, musisz ustawi
  odpowiednie X-zasoby. Na przykad, ustawiam czcionk rosyjsk jako
  domyln w swoim /.Xdefaults:

       *font           6x13

  Poniewa moje czcionki cyrylicowe s pierwsze na licie cieek do
  czcionek (patrz rezultaty xinit, wybrana zostanie pierwsza czcionka o
  aliasie 6x13)

  To prostszy przykad. Jeli chcesz ustawi odpowiedni cz X-klienta
  by uywaa czcionek cyrylicowych, musisz znale nazw zasobu (np.  za
  pomoc editres(1x) i ustali go albo w bazie danych zasobw, albo w
  linii komend. Oto kilka przykadw:

         $ xterm -font '-cronyx-*-bold-*-*-*-19-*-*-*-*-*-*-*'

         $ xfontsel -xrm '*quitButton.font: -*-times-*-*-*-*-13-*-*-*-*-*-koi8-*'

  33..33..22..  TTuummaacczzeenniiee ddaannyycchh wwpprroowwaaddzzaannyycchh

  W najnowszych wersjach X (X11R61 i wyszych) istniej dwie
  "standardowe" metody wprowadzania znakw: pierwotna, dziaajca z
  uyciem programu xmodmap, oraz nowa, zwana (Xkb) XKeyBoard. Pierwsze
  co powiniene zrobi to wyczy metod Xkb! Nie daj si oczarowa jej
  moliwociami ustawienia "cyrylicznej klawiatury". Wyglda na to e ta
  metoda uywa klawsymw zdefiniowanych w keysymdef.h. Plik ten
  definiuje klawsymy dla wielu jzykw. Jednym problemem jest to e te
  definicje nie maj nic wsplnego z rozszerzonym zestawem znakw ASCII
  - jedynym na ktrym potrafi wycznie operowa wikszo programw!
  Ledwie wiem o jaki programach ktre zdolne s przetworzy klawsymy z
  keysymdef.h rne od omiobitowego ASCII. Jednakowo naszym celem jest
  sprawienie eby obsuga KOI-8 zadziaaa.

  Aby wyczy obsug Xkb, przegldnij sekcj Keyboard w swoim pliku
  XF86Config i wykomentuj wszystkie linie zaczynajce si od Xkb
  (wielko liter bez znaczenia). Zamiast nich, wstaw nastpujc lini:

         XkbDisable

  Program xmodmap pozwala na dopasowanie kodw ktre wysyaj rne
  znaki i ich kombinacje. Ustawia on to opierajc si na pliku
  zawierajcym tabel tumacze.

  Jeli nie chcesz zajmowa si wszystkimi tymi trikami i wolisz
  rozwizanie od rki, bd to cignij odpowiedni tablic xmodmapow,
  dostpn na wielu ftpach zajmujcych si cyrylic, na przykad
  ftp.kiae.su albo ftp.funet.fi. Sam sporzdziem rwnie map opisan
  poniej, dostpn przez mj ftp.

  Bardziej odpowiedni alternatyw jest instalacja pakietu xruskb, ktry
  pozwala ci skonfigurowa wikszo parametrw translacji wejciowej
  bez potrzeby obeznania si z xmodmap.

  Poniej uproszczony opis przystosowania wejcia. Jeli chcesz jaki
  bardziej wyrafinowanych trikw, zajrzyj do xmodmap(1) lub, jeszcze
  lepiej, poczekaj na nastpn wersj gwn X, ktra miejmy nadziej
  zajmie si biecymi problemami ze wprowadzaniem danych.

  W naszym przypadku, tablica tumacze powinna definiowa dwie rzeczy:

    kody znakw wysyane przez klawisze alfanumeryczne, oraz

    zasady przeczania si midzy trybami

  33..33..22..11..  TTaabblliiccaa zznnaakkww

  Jest to w zasadzie sekwencja dyrektyw ktre przypisuj pewne klawsymy
  okrelonym kodom klawiszy. Oglna skadnia to:

  keycode kod = sym1 sym2 sym3 sym4

  gdzie kod to numeryczny kod okrelonego klawisza na klawiaturze
  (zajrzyj do tablicy standardowej dla twojego systemu. W moim przypadku
  znajduje si ona w pliku /usr/lib/X11/etc/xmodmap.std). "Symy"
  definiuj klawsymy wysyane przez ten klawisz w rnych stanach. Sym1
  jest klawsymem wysyanym w stanie normalnym, sym2 odpowiada klawiszowi
  z nacinitym Shift (zwykle), Sym3 i sym4 definiuj klawsymy wysyane
  przy aktywnym Mode_switch dla stanw normalnych i ze Shiftem
  odpowiednio (grupa 2, zgodnie z X Protocol Specification). W naszym
  przypadku aktywny Mode_switch odpowiada wprowadzaniu w trybie
  cyrylicy.

  Wartociami powinny by albo kody szesnastkowe, albo stae symboliczne
  z /usr/include/X11/keysymdef.h (bez pocztkowego "XK_").

  Tak wic jeeli chcielibymy aby klawisz odpowiadajcy aciskiemu "a"
  wypisywa "a" rosyjskie w trybie alternatywnym, napisalibymy jak
  niej:

  keycode 38  =  a  A  0xC1 0xE1

  Czytelnik ciekaw by moe dlaczego nie uyem staych Cyrillic_a oraz
  Cyrillic_A, odpowiednio. Odpowied brzmi: nie dziaaj one dla mnie.
  Nie jestem zbyt obeznany z wntrznociami specyfikacji systemu X
  Windows, ale mam nastpujce wytumaczenie: symboliczne stae powyej
  maj wartoci 0x6C1 oraz 0x6E1 odpowiednio. Oznacza to e w
  rzeczywicie multijzykowym rodowisku monaby uywa ich bez ich
  nakadania si na inne zestawy znakw.  Jednak standard KOI-8 nie jest
  szczeglnie przystosowany do takiego rodowiska. Poniewa wic chcemy
  pozosta kompatybilni z przeszoci, naruszymy reguy obsugi wielu
  jzykw w systemie X Windows.

  Oto tabela dla najbardziej popularnej rosyjskiej klawiatury w ukadzie
  JCUKEN (tabele te pochodz od tych z pakietu VakuFonts).

    keysym  4             = 4               dollar          4       quotedbl
    keysym  5             = 5               percent         5       colon
    keysym  6             = 6               asciicircum     6       comma
    keysym  7             = 7               ampersand       7       period
    keysym  q             = q               Q               0xCA    0xEA
    keysym  w             = w               W               0xC3    0xE3
    keysym  e             = e               E               0xD5    0xF5
    keysym  r             = r               R               0xCB    0xEB
    keysym  t             = t               T               0xC5    0xE5
    keysym  y             = y               Y               0xCE    0xEE
    keysym  u             = u               U               0xC7    0xE7
    keysym  i             = i               I               0xDB    0xFB
    keysym  o             = o               O               0xDD    0xFD
    keysym  p             = p               P               0xDA    0xFA
    keysym  bracketleft   = bracketleft     braceleft       0xC8    0xE8
    keysym  bracketright  = bracketright    braceright      0xDF    0xFF
    keysym  a             = a               A               0xC6    0xE6
    keysym  s             = s               S               0xD9    0xF9
    keysym  d             = d               D               0xD7    0xF7
    keysym  f             = f               F               0xC1    0xE1
    keysym  g             = g               G               0xD0    0xF0
    keysym  h             = h               H               0xD2    0xF2
    keysym  j             = j               J               0xCF    0xEF
    keysym  k             = k               K               0xCC    0xEC
    keysym  l             = l               L               0xC4    0xE4
    keysym  semicolon     = semicolon       colon           0xD6    0xF6
    keysym  apostrophe    = apostrophe      quotedbl        0xDC    0xFC
    keysym  grave         = grave           asciitilde      0xA3    0xB3
    keysym  z             = z               Z               0xD1    0xF1
    keysym  x             = x               X               0xDE    0xFE
    keysym  c             = c               C               0xD3    0xF3
    keysym  v             = v               V               0xCD    0xED
    keysym  b             = b               B               0xC9    0xE9
    keysym  n             = n               N               0xD4    0xF4
    keysym  m             = m               M               0xD8    0xF8
    keysym  comma         = comma           less            0xC2    0xE2
    keysym  period        = period          greater         0xC0    0xE0

  Dla uywajcych rosyjskiego ukadu JAWERTY doczyem nastpujc
  tabel:

    keysym  q             = q               Q               0xD1    0xF1
    keysym  w             = w               W               0xD7    0xF7
    keysym  e             = e               E               0xC5    0xE5
    keysym  r             = r               R               0xD2    0xF2
    keysym  t             = t               T               0xD4    0xF4
    keysym  y             = y               Y               0xD9    0xF9
    keysym  u             = u               U               0xD5    0xF5
    keysym  i             = i               I               0xC9    0xE9
    keysym  o             = o               O               0xCF    0xEF
    keysym  p             = p               P               0xD0    0xF0
    keysym  bracketleft   = bracketleft     braceleft       0xDB    0xFB
    keysym  bracketright  = bracketright    braceright      0xDD    0xFD
    keysym  a             = a               A               0xC1    0xE1
    keysym  s             = s               S               0xD3    0xF3
    keysym  d             = d               D               0xC4    0xE4
    keysym  f             = f               F               0xC6    0xE6
    keysym  g             = g               G               0xC7    0xE7
    keysym  h             = h               H               0xC8    0xE8
    keysym  j             = j               J               0xCA    0xEA
    keysym  k             = k               K               0xCB    0xEB
    keysym  l             = l               L               0xCC    0xEC
    keysym  z             = z               Z               0xDA    0xFA
    keysym  x             = x               X               0xD8    0xF8
    keysym  c             = c               C               0xC3    0xE3
    keysym  v             = v               V               0xD6    0xF6
    keysym  b             = b               B               0xC2    0xE2
    keysym  n             = n               N               0xCE    0xEE
    keysym  m             = m               M               0xCD    0xED
    keysym  backslash     = backslash       bar             0xDC    0xFC
    keysym  grave         = grave           asciitilde      0xC0    0xE0
    keysym  equal         = equal           plus            0xDE    0xFE
    keysym  3             = 3               numbersign      3       0xDF
    keysym  4             = 4               dollar          4       0xFF

  33..33..22..22..  ZZaassaaddyy pprrzzeecczzaanniiaa ttrryybbww

  Jest to zasadniczo cz konfiguracji Xowej cyrylicy wymagajca
  najwicej wiedzy. Zdefiniowa powiniene warunki w ktrych tryb
  biecy przeczany jest midzy trybem zwykym i cyrylicy. Dziki
  mdremu zaprojektowaniu translacji wejcia w X, jest ona nieprzenona,
  nieelastyczna, niekompletna i oglnie mwic do kitu. Nic dziwnego e
  ludzie przenosz si na MS Windows.

  Obecnie duo si dzieje w rozwijaniu XFree86 w oglnoci i modelu
  wejcia w X w szczeglnoci. Rezultat jest taki e twoja konfiguracja
  moe dziaa z jedn wersj XFree86 i nie dziaa z inn. Co gorsza,
  czasami rzeczy rni si midzy rnymi serwerami w tej samej
  dystrybucji.

  Najpierw opisz moje ustawienia, ktre w obecnej chwili dziaaj dla
  mnie.  Pracuj w XFree86 3.3, serwer SVGA. W moim pliku XF86Config (w
  dystrybucji RedHata umieszczony jest on w /etc/X11, w sekcji
  "Keyboard" mam nastpujce dyrektywy:

  Istniej dwa sposoby osignicia tego w Linuxie. Jedna jest
  specyficzna dla XFree86, podczas gdy druga jest bardziej oglna (nie
  za bardzo moe, jak i poka niej).

       LeftAlt         Meta
       RightAlt        ModeShift
       ScrollLock      ModeLock
       RightCtl        Control

  UWAGA: Metoda ustawiania regu przeczania trybw poprzez plik
  XF86Config jest specyficzna dla XFree86. Nie bdzie ona dziaa w
  innych wersjach X.

  Teraz aduj tabel opisan w poprzedniej sekcji i zachowan w jakim
  pliku uywajc narzdzia xmodmap(1x):

         xmodmap  <plik_z_tabel>

  Teraz mam moliwo zaznaczenia trybu wprowadzania cyrylicy uywajc
  prawego klawisza Alt oraz przeczenia na cyrylic i z powrotem
  uywajc ScrollLock. Zdziwisz si jeli zobaczysz e ani CapsLock ani
  klawisze Control nie dziaaj w trybie wprowadzania cyrylicy. C,
  powiem to raz jeszcze: model wejcia X jest do kitu!

  Reszt tej sekcji zajmuje zwizy opis zwykej konfiguracji translacji
  wejcia w X. Dziaaa ona dla starszych wyda XFree86, ale teraz
  wykazuje rozmaite problemy. Pozostawiem j tutaj, tak aby co bardziej
  ciekawi z was mogli sprbowa czci tego i zuytkowa to.

  Powiniene zrobi co nastpuje:

    przypisa klawsym Mode_switch jakiemu klawiszowi, oraz

    doda Mode_switch do jakie nieuywanego ukadu

  Teraz klawisz do ktrego przypisany jest ModeShift bdzie dziaa jako
  przecznik trybw. Oznacza to e gdy jest przycinity, klawiatura
  znajduje si w trybie alternatywnym.

  Co wicej, jeli dodasz klawsym Mode_lock do tego ukadu, bdzie on
  ustawia na stae tryb alternatywny.

  Uwaga: s jednak pewne problemy. Siergiej Wakulenko (vax@cronyx.com)
  wskaza e rne implementacje X-serwerw maj rne zasady
  przypisywania przecznikw trybu (np. niektre serwery ograniczaj
  zestaw klawiszy ktre mog dziaa w trybie przecznika do,
  powiedzmy, CapsLock, NumLock oraz ScrollLock). Na szczcie ma si to
  zmieni w nastpnym wydaniu systemu X Windows. Po szczegy patrz
  specyfikacja X Protocol.

  Niestety nie udao mi si zmusi CapsLock aby mia t sam
  funkcjonalno w trybie alternatywnym, konkretnie aby na stae wcza
  due litery.  Wydaje mi si e nie mona tego dokona z powodu
  idiotycznego zaprojektowania translacji wejcia w X. Jeli si myl,
  prosz mnie poprawi.

  Zobaczmy przykad. Zamy e chce si uywa prawego Alt jako
  przecznika trybw i ScrollLock do ustawiania trybu na stae.
  Najpierw powinno si sprawdzi domylny ukad modyfikatorw.  Osiga
  si to uruchamiajc xmodmap bez argumentw.

              $ xmodmap

              xmodmap:  up to 2 keys per modifier, (keycodes in parentheses):

              shift       Shift_L (0x32),  Shift_R (0x3e)
              lock        Caps_Lock (0x42)
              control     Control_L (0x25)
              mod1        Alt_L (0x40),  Alt_R (0x71)
              mod2        Num_Lock (0x4d)
              mod3
              mod4
              mod5

  Zgodnie z powyszym, plan ataku wyglda jak nastpuje:

  1. usun klawisz Alt_R z klawsymu mod1

  2. przypisa klawsym Mode_switch klawiszowi Alt_R

  3. przypisa klawsym Scroll_Lock do kodu klawisza 78 (kodu
     rzeczywistego ScrollLock)

  4. doda Mode_switch do nieuywanego klawsymu mod3 i

  5. doda klawsym Scroll_Lock do mod3

  Oto wic rozwizanie:

         remove mod1 = Alt_R
         keysym Alt_R = Mode_switch
         keycode 78 = Scroll_Lock
         add mod3 = Mode_switch
         add mod3 = Scroll_Lock

  Jeli uyjesz tego drugiego rozwizania, moesz poczy tabel i
  dyrektywy dotyczce trybw w swoim pliku ~/.Xmodmap.

  Pliki takie dostarczane s przewanie razem z rnymi pakietami do
  obsugi cyrylicy pod X. Dobrym przykadem s tabele w doskonaym
  pakiecie Siergieja Wakulenki, opisanym wyej.

  Gdy ju masz taki plik zawierajcy tabel, powiniene wykona komend:

  xmodmap filename

  Plik dla caego systemu to /usr/lib/X11/xinit/xinitrc; osobisty to
  albo ~/.xinitrc, albo ~/.Xclients, albo ~/.xsession, zalenie od tego
  co masz zainstalowane.

  UWAGA: Jeli xmodmap narzeka na twoj tabel, sprbuj zaadowa
  najpierw domyln. Tabela domylna znajduje si zwykle w
  /usr/lib/X11/etc/xmodmap.std.

  44..  OObbssuuggaa ccyyrryylliiccyy ww LLaaTTeeXXiiee

  W tej sekcji opisz kilka sposobw nakonienia TeXa i LaTeXa do
  skadania tekstu w cyrylicy.  Istnieje kilka sposobw, ktre rni
  si wyrafinowaniem instalacji i wygod w obsudze. Dla przykadu,
  jedn z moliwoci jest zacz bez adnej wstpnej instalacji i uy
  fontw cyrylicowych Washington AMSTeX. Z drugiej strony, moesz
  zainstalowa pakiet LaTeX, ktry zapewnia wysoki stopie ustawie
  dotyczcych cyrylicy.  Mam pewne dowiadczenia z dwoma pakietami.
  Pierwszy to pakiet cmcyralt autorstwa Wadima W. ytnikowa () i
  Aleksandra Harina (), a ten drugi to pakiet LH autorstwa CyrTUG
  Cyrillic TeX Users Group ze stylami i dzieleniem wyrazw dla LaTeX2e
  autorstwa Sergieja O. Naoumowa ().  Opisz obydwa.

  Zauwa e dostpne s dwie wersje LaTeXa : 2.09 jest wersj starsz,
  podczas gdy 2e jest nowszym wydaniem pre-3.0. Jeli uywasz LaTeXa
  2.09, przestaw si szybko na 2e. Ten drugi pozostaje kompatybilny z
  tym pierwszym, ale ma o wiele wicej funkcji. Miejmy nadziej e
  wersja 3 zostanie wkrtce wypuszczona. Opisz ustawienia dla LaTeXa
  2e.

  Uwaga: oba te pakiety wymagaj aby tekst w cyrylicy skadany by z
  uyciem zestawu znakw Alt, nie KOI-8! Spowodowane jest to przyczynami
  historycznymi, poniewa twrcy tych pakietw pracowali byli z EmTeXem
  - MS-DOSow wersj TeXa (nie wiedzieli jeszcze o Linuxie :-).
  Przestawienie ich na KOI-8 wymaga nieco wysiku i spodziewane jest
  niebawem. Na razie, uywaj jakiego narzdzia do konwersji tekstu
  rosyjskiego z KOI-8 do Alt. Patrz sekcja "Narzdzia uytkownika".

  44..11..  UUyywwaanniiee WWaasshhiinnggttoonn CCyyrryylliiiicc

  Pakiet ten zosta stworzony przez American Mathematics Society w celu
  uzupenienia dokumentw o odnoniki po rosyjsku. Dlatego te autorzy
  nie byli zbyt uwani, a czcionki wygldaj raczej niezrcznie. Pakiet
  ten okrela si zwykle jako 'cakiem kiepski pakiet cyrylicy dla
  TeXa'.

  Niemniej jednak omwimy go, poniewa jest on bardzo atwy w uyciu i
  nie wymaga adnej konfiguracji - kolekcja ta dostarczana jest z
  wikszoci dystrybucji TeXa.

  Oczywicie nie bdziesz mg sobie pozwoli na taki luksus jak
  automatyczne przenoszenie wyrazw, ale jednak...

  1. Poprzed swj dokument nastpujcymi dyrektywami:

       \input cyracc.def
       \font\tencyr=wncyr10
       \def\cyr{\tencyr\cyracc}

  2. Teraz aby napisa liter w cyrylicy, wprowadzasz

     \cyr

  i uywasz odpowiedniej litery aciskiej albo komendy TeXa. I tak mae
  litery rosyjskiego alfabetu wyraaj nastpujce kody:

  a b v g d e {

  Jest bardzo niewygodnym przekonwertowa twoje teksty rosyjskie na
  takie kodowanie, lecz proces mona zautomatyzowa. Program translit
  (sekcja 11) obsuguje wynik w postaci TeXowej.

  44..22..  PPaakkiieett KKOOII--88 ddllaa LLaaTTeeXXaa

  Pojawi si jaki nowy pakiet teTeX-rus. Podobno obsuguje on zestaw
  znakw KOI-8 i ma wszystkie podstawowe rzeczy wymagane dla TeXa i
  LaTeXa. Osobicie jeszcze go nie prbowaem, chocia syszaem o
  pomylnym go uywaniu.

  44..33..  UUyywwaanniiee ppaakkiieettuu ccmmccyyrraalltt ddllaa LLaaTTeeXXaa

  Pakiet cmcyralt znale mona na kadym z wzw CTAN (Comprehensive
  TeX Archive Network), jak ftp.dante.de. Powiniene zdoby dwie
  kolekcje: kolekcj fontw z katalogu /fonts/cmcyralt oraz style i
  reguy dzielenia wyrazw z katalogu
  /macros/latex/contrib/others/cmcyralt.

  Uwaga: upewnij si e masz zainstalowany pakiet Sauter, bowiem
  cmcyralt potrzebuje z niego niektrych fontw. Pakiet ten moesz
  rwnie zdoby z wza CTAN.

  Powiniene teraz zrobi co nastpuje:

  1. Umieci nowe czcionki w drzewie czcionek TeXa. W moim systemie
     (Slackware 2.2) stworzyem podkatalog cmcyralt w
     /usr/lib/texmf/fonts/cm/. Utwrz w nim podkatalogi src, tfm i vf.
     Umie tam pliki .mf, .tfm oraz

  2. Umie pliki sterownikw czcionek (*.fd) z archiwum stylw w
     odpowiednim miejscu (w moim przypadku by to
     /usr/lib/texmf/tex/latex/fd).

  3. Umie pliki stylw (*.sty) w odpowiednim katalogu stylw LaTeXa (w
     moim przypadku /usr/lib/texmf/tex/latex/sty).

  Teraz konfiguracja dzielenia wyrazw. Wymaga to przerobienia pliku
  bazowego LaTeXa.

  1. Plik hyphen.cfg zawiera dyrektywy dla dzielenia wyrazw w
     angielskim i rosyjskim. Wytnij to co tyczy si rosyjskiego i umie
     to w pliku konfiguracji dzielenia wyrazw LaTeXa, lthyphen.ltx. W
     moim przypadku plik ten znajdowa si w
     /usr/lib/texmf/tex/latex/latex-base.

  2. W tym samym katalogu umie plik rhyphen.tex. Potrzebny jest on do
     stworzenia nowego pliku bazowego. Pniej moesz go usun.

  3. Wykonaj w tym katalogu make. Nie zapomnij stworzy odnonika z
     Makefile do Makefile.unx. Podczas wykonywania make sprawd
     komunikaty. Powinno si pojawi:

     Loading hyphenation patterns for Russian

  Jeli wszystko pjdzie poprawnie, otrzymasz w tym katalogu nowy
  latex.fmt. Wstaw go w odpowiednie miejsce, tam gdzie znajdowa si
  poprzedni (np. /usr/lib/texmf/ini/). Nie zapomnij zachowa starego
  pliku!

  Oto i to. Instalacja gotowa. Sprbuj przetworzy przykady z archiwum
  stylw. Jeli moesz stworzy pliki postscriptowe bez adnych
  problemw, wszystko jest w porzdku. Teraz aby uywa cyrylicy w
  LaTeXie, wstaw na pocztek swojego dokumentu ponisz dyrektyw:

  \usepackage{cmcyralt}

  Po szczegy patrz plik README w archiwum stylw cmcyralt.

  Uwaga: jeli masz problemy z przykadami, zaoywszy e instalowae
  prawidowo, to prawdopodobnie twj system TeX nie zosta zainstalowany
  poprawnie. Na przykad, przy mojej pierwszym tecie kada prba
  stworzenia plikw .pk dla czcionek rosyjskich nie udawaa si (etap
  MakeTeXPK). Dokadne przyjrzenie si plikom wykryo pewien niejawny
  konflikt midzy konfiguracjami METAFONT localfont i ljfour. Kiedy
  byo to dziaao, ale rozpado si po instalacji cmcyralt. Skontaktuj
  si ze swoim lokalnym guru od TeXa - TeX jest bardzo (czasami za
  bardzo) zoony aby rekonfigurowa go bez wczeniejszej znajomoci.

  44..44..  PPaakkiieett CCyyrrTTUUGG

  Pakiet CyrTUG uzyska moesz z archiwum SunSite
  (ftp://sunsite.unc.edu/pub/academic/russian-studies/Software
  <ftp://sunsite.unc.edu/pub/academic/russian-studies/Software>).  Zrzu
  stamtd pliki CyrTUGfonts.tar.gz, CyrTUGmacro.tar.gz i hyphen.tar.Z.

  Proces instalacji nie rni si od opisanego powyej.

  55..  CCyyrryylliiccaa ww PPoossttSSccrriippttcciiee

  Eksperci powiadaj e PostScript jest atwy. Nie potrafi osdzi -
  mam zbyt wiele rzeczy do nauczenia si aby powici troch czasu na
  nauk PostScriptu. Sprbuj wic opisa moje smutne z nim
  dowiadczenia. Mile widziabym wsparcie od kadego kto wie wicej na
  ten temat ode mnie (ok. 99% ludzkoci).

  Zasadniczo aby wydrukowa tekst z uyciem PostScriptu, musisz si
  upewni co do nastpujcych rzeczy:

    Czcionka cyrylicowa jest zaadowana lub zawarta w dokumencie

    W dokumencie zawarty jest tekst w cyrylicy

    Tekst w cyrylicy uywa odpowiednich kodw ktre odpowiadaj
     wymaganiom czcionki

    Wybrano odpowiedni czcionk do drukowania tekstu w cyrylicy

  Nie ma rozwizania na tyle oglnego aby je poleci jako rodek
  ostateczny, Sprbuj nakreli rne sposoby radzenia sobie z rnymi
  problemami odnonie tematu.

  Jednym ze sposobw podejcia do konfiguracji cyrylicy jest uycie
  Ghostscripta. Ghostscript (lub po prostu gs w nowomowie) to darmowy
  (no, quasi-darmowy) interpreter PostScriptu. Ma on wiele zalet,
  pomidzy nimi:

    Moliwo dziaania na rnych platformach (Windows, rne Unixy)

    Obsuga szerokiego zakresu drukarek niepostscriptowych

    Duy stopie konfigurowalnoci

  To co wane w naszym konkretnym przypadku to to e gdy ju raz
  skonfigurujemy Ghostscripta, moemy za jego pomoc dokonywa caoci
  drukowania, eliminujc tym samym ekstra konfiguracj dla innych
  urzdze postscriptowych (np. HP Laserjet IV).

  55..11..  DDooddaawwaanniiee cczzcciioonneekk ccyyrryylliiccoowwyycchh ddoo GGhhoossttssccrriippttaa

  Jest to wane, poniewa zapewne nie bdziesz chcia polega na innych
  programach przy umieszczaniu w wynikowym postscripcie czcionek
  cyrylicowych.  Zamiast tego dodajesz je do gs. i po prostu zmuszasz
  programy aby generoway wyjcie w cyrylicy kompatybilne z czcionkami.

  Aby doda do gs now czcionk (w formacie .pfa lub .pfb), musisz:

  1. Doda j do katalogu czcionek gs (np.  /usr/lib/ghostscript/fonts).

  2. Doda odpowiednie nazwy i aliasy dla czcionki w pliku Fontmap w
     katalogu gs

  Ostatnio pojawi si porzdny zestaw czcionek cyrylicowych dla
  GhostScripta.  Znajduje si on na ftp.kapella.gpi.ru. Ma on nawet
  konieczny wpis ktry trzeba doda do pliku Fontmap. cign musisz
  zawarto katalogu /pub/cyrillic/psfonts/. Plik README opisuje
  niezbdne szczegy.

  66..  DDrruukkoowwaanniiee

  Drukowanie zawsze jest rzecz zawi. Istniej rne drukarki rnych
  producentw z rnymi moliwociami. Nawet co do drukowania w "goym"
  formacie nie ma jednorodnego rozwizania (odnosi si to nie tylko do
  Unixa, ale rwnie do innych systemw operacyjnych).

  Drukarki maj rne jzyki kontrolne, a czsto maj bardzo rne
  pogldy na obsug innych takich jzykw. Dobr wiadomoci jest to e
  jeden taki jzyk kontrolny wydaje si by uznawany za de facto
  standard dla opisywania zada zwizanych z drukiem - to jzyk
  PostScript, stworzony przez Adobe Corporation.

  Innym problemem jest rnorodno wymaga zwizanych z usug
  drukowania.  Na przykad, czasem chcesz po prostu wydrukowa kawaek
  programu w C z rosyjskimi komentarzami, wic nie potrzebujesz adnego
  adnego drukowania - po prostu czysty wydruk ASCII w pojedynczej
  czcionce. Innym razem, kiedy projektujesz pocztwk dla swojej
  dziewczyny, bdziesz zapewne musia j zoy uywajc rnych
  czcionek, i tak dalej. Bdzie to wymagao z pewnoci wicej wysiku w
  kwestii ustawienia obsugi cyrylicy.

  Aby podoa pierwszemu zadaniu bdziesz musia po prostu zmusi swoj
  drukark aby rozumiaa jeden font cyrylicowy i (by moe) zainstalowa
  jaki program filtrujcy, ktry bdzie wypisywa dane w odpowiednim
  formacie. Aby dokona tego drugiego zadania, bdziesz musia nauczy
  swoj drukark rnych czcionek i mie specjalny software.

  Istnieje take sytuacja porodku, gdy masz program ktry wie jak
  wygenerowa i fonty i odpowiednie dane dla drukarki, moesz wic,
  powiedzmy, wykona par adnych wydrukw kodu rdowego bez
  wyrafinowanych systemw obrbki tekstu.

  Wszystkie te opcje zostan mniej lub bardziej omwione poniej.

  66..11..  aaddoowwaanniiee cczzcciioonneekk ccyyrryylliiccoowwyycchh ddoo ddrruukkaarrkkii nniieeppoossttssccrriippttoowweejj

  Jeli masz star dobr drukark igow i potrzebujesz tylko wydrukowa
  czysty tekst w KOI-8, sprbuj poniszego:

  1. Znajd odpowiedni czcionk KOI-8 dla swojej drukarki. Sprawd
     kolekcje MS-DOSowe w Internecie (na przykad archiwum SimTel, ftp.
     simtel.net)

  2. Dowiedz si z instrukcji jak zaadowa czcionk do drukarki i,
     moliwie, napisz prosty program ktry to robi

  3. Uruchom ten program z odpowiedniego pliku .rc w czasie startu
     systemu.

  Tak wic majc znaki cyrylicowe w grnej powce zestawu znakw
  drukarki bdziesz mg drukowa teksty po rosyjsku bez adnych
  ceregieli.

  Alternatywnie z czcionkami KOI-8 moesz uy czcionek Alt. S ku temu
  dwa powody:

    Moe by atwiej znale czcionk Alt, bowiem takowe byy bardzo
     rozpowszechnione w kulturze MS-DOSowej

    Posiadanie odpowiedniej czcionki Alt pozwoli ci drukowa rwnie
     pseudografik

  Niemniej w tym przypadku bdziesz musia przekodowa swoje teksty z
  KOI-8 na Alt przed posaniem ich do drukarki. Jest to cakiem atwe,
  poniewa peno jest programw ktre to robi (patrz "translit", na
  przykad), tak wic wystarczy e waciwie wywoasz ten program w polu
  if /etc/ printcap. Na przykad dla programu translit napisa moesz:

       if=/usr/bin/translit -t koi8-alt.rus

  Patrz printcap(5) po szczegy.

  66..22..  DDrruukkoowwaanniiee rrnnyymmii cczzcciioonnkkaammii

  Jednym wietnym sposobem poradzenia sobie z rnymi czcionkami i
  drukarkami jest uycie TeXa. Sterowniki TeXa zajmuj si wszelkimi
  detalami, wic skoro ju raz nauczye TeXa rozumie czcionki
  cyrylicowe, sprawa zaatwiona.

  Inn moliwoci jest uycie PostScriptu. Zdecydowaem si powici
  temu cay rozdzia, poniewa nie jest to atwe.

  W kocu, s i inne edytory tekstw ktre maj sterowniki drukarek.
  Nigdy nie prbowaem niczego poza TeXem, wic nie mog niczego
  zasugerowa

  66..33..  KKoonnwweerrssjjaa tteekkssttuu ddoo TTeeXXaa

  Jeli tym czego potrzebujesz jest wydrukowanie tekstu w ASCII bez
  adnego dodatkowego przetworzenia, moesz sprbowa uy kilku
  programw ktre przerobi twj tekst w cyrylicy na gotowe do
  przetworzenia plik TeXa.  Jednym z najlepszych programw do tego celu
  jest translit. W tym przypadku nie musisz si nawet kopota
  instalowaniem czcionek cyrylicowych dla TeXa, poniewa translit uywa
  pakietu Washington Cyriliic, ktry wczony jest do wikszoci
  dystrybucji TeXa (a moe si myl?)

  66..44..  KKoonnwweerrssjjaa tteekkssttuu ddoo ppoossttssccrriippttuu

  Czasami masz tekst w czystym KOI-8 i chcesz go wydrukowa tylko po to
  eby mie go na papierze. Jedn z najprostszych metod osignicia tego
  jest uycie specjalnych programw konwertujcych tekst do postscriptu.

  Istnieje pewna liczba programw dokonujcych takiej konwersji.
  Osobicie preferuj a2ps. Stworzony pocztkowo jako prosty konwerter
  tekstu do postscriptu, sta si on duym i wysoce konfigurowalnym
  programem z wieloma opcjami, pozwalajc ci obsuy rne wielkoci
  strony, podwietlanie skadni itp. Inne narzdzie (obecnie dostpne
  jako cz projektu GNU) to enscript

  Gwnym problemem z takimi programami jest to e nie wiedz one nic o
  czcionkach cyrylicowych. Wanie rozwaam moliwo zawierania w nich
  czcionek cyrylicowych, tak aby rozumiay cyrylic.

  Niemniej caa ta powysza gadanina byaby bezcelowa bez adnej
  rzeczywistej rady. Oto wic ona:

  Jak zwykle, GNU wygrywa. GNUsowy program enscript zaprojektowany
  zosta do konwersji tekstu na postscript i ma doskona obsug nie-
  ASCIIowych zestaww znakw. Nie zawiera on cyrylicowych czcionek
  postscriptowych, ale bardzo atwo je zdoby, jak wyjaniono poniej
  (podzikowania dla Michaela Van Canneyta).

  1. Zainstaluj najnowszy enscript. Jak na razie najwiesz wersj jest
     1.5. Moesz cign go albo z ftp GNU, albo jako pakiet RPM z ftp
     RedHata.

  2. Teraz, jeli masz szczcie by uytkownikiem RedHat Linuxa,
     cignij i zainstaluj czcionk Cyriliic Textbook
     (ftp://ftp.redhat.com/pub/ contrib/i386/enscript-fonts-
     koi8-1.0.1-i386.rpm)

  3. Jeli nie uywasz RPM, cignij plik textbook.tar.gz z Cyrillic
     Software Collection na ftp://sunsite.unc.edu/pub/academic/russian-
     studies/Software/). Rozpakuj go do katalogu w ktrym zainstalowane
     s czcionki enscripta. Przejd teraz do tego katalogu i wykonaj:

       mkamfmap *.afm

  4. Koniec konfiguracji. Sprbuj wydrukowa jaki tekst w KOI-8
     ponisz komend:

       enscript --font=Textbook8 --encoding=koi8 jakis_plik

  Jeli chcesz jakiego szybkiego rozwizania i nie dbasz o jako
  wydruku, a wszystkim czego potrzebujesz jest cyrylica na papierze,
  sprbuj pakietu rtxt2ps. Jest to bardzo prosty i niewyszukany
  konwerter tekstu do postscriptu. Jako wydruku jest nienajlepsza
  (albo, mwic szczerze, cakiem za), ale robi on to co powinien.

  Jeszcze inn desk ratunku jest przerobiona wersja a2ps. Jest ona do
  stara, wic nie spodziewaj si tych wszystkich fajerwerkw z nowszych
  wersji. Ale drukuje ona tekst w cyrylicy, a jako wydruku jest
  znaczco lepsza ni ta rtxt2ps. Dowiadczyem przy niej jednak rnych
  rodzajw problemw, np. nie mogem wydrukowa wicej ni dwch stron
  (???)

  77..  KKoonnffiigguurraaccjjaa rrnnyycchh nnaarrzzddzzii

  Oglnie, aby przestawi pewne narzdzia w trybie operowania cyrylic
  wymagane jest po prostu umoliwienie danych omiobitowych. W kilku
  przypadkach wymagane jest powiedzenie aplikacji aby pokazaa
  rozszerzone znaki ASCII w ich bazowej formie.

  77..11..  66..11.. bbaasshh

  Aby bash rozumia omiobitowe znaki, powiniene ustawi trzy zmienne,
  Najlepszym miejscem jest plik ~/.inputrc. Ustaw co nastpuje:

         set meta-flag on
         set convert-meta off
         set output-meta on

  77..22..  66..22.. ccsshh//ttccsshh

  Powinienie ustawi ponisze w .cshrc:

         setenv LC_CTYPE iso_8859_5
         stty pass8

  Jeli nie masz stty zgodnego z POSIX (niemoliwe w Linuxie), zastp
  ostatnie wywoanie przez:

  stty -istrip cs8

  77..33..  66..33.. eemmaaccss

  Minimaln obsug cyrylicy w emacsie zapewnia dodanie poniszych
  wywoa do pliku .emacs (zakadajc e zainstalowana jest obsuga
  zestawu znakw cyrylicy dla konsoli lub X, odpowiednio).

         (standard-display-european t)

         (set-input-mode (car (current-input-mode))
            (nth 1 (current-input-mode))
            0)

  Umoliwia to uytkownikowi ogldanie i wprowadzanie rosyjskich
  dokumentw.

  Taki tryb nie jest jednak wielk wygod, poniewa emacs nie rozpoznaje
  zwykych komend klawiatury gdy znajduje si w trybie wprowadzania
  cyrylicy. Istnieje pewna liczba pakietw ktre uywaj innego
  podejcia.  Nie polegaj one na "input mode" ustalonym przez
  rodowisko (X lub konsol). Zamiast tego, pozwalaj uytkownikowi
  przecza tryb wprowadzania specjalnymi komendami emacsa, a emacs sam
  jest odpowiedzialny za przedefiniowanie zestawu znakw. Autor mia
  szans zaznajomi si z trzema takimi pakietami. Pakiet russian.el
  Walerego Aleksiejewa () pozwala uytkownikowi przecza si midzy
  trybami cyrylicy i zwykym oraz tumaczy zawarto bufora z jednego
  kodowania cyrylicy na drugie (co jest szczeglnie uyteczne przy
  czytaniu tekstw przeniesionych z MS-DOS). rustable.el (nie znam
  niestety autora) dodaje do emacsa reguy skadniowe zestawu znakw
  (granice sw, reguy zmiany wielkoci liter itd.) Pakiety te znale
  mona w wikszoci archiww emacsowego Lispa.

  Jedyn niewygod jest to e emacs cigle traktuje znaki rosyjskie jako
  specjalne, nie rozpoznaje wic granic sw rosyjskich i zmian
  wielkoci liter. Aby to poprawi, musisz zmodyfikowa skadni i
  tablice wielkoci liter emacsa:

    ;; w zmiennych poniej znajduj si miecie, poniewa SGML nie lubi
    ;; znakw cyrylicy. Bdziesz musia wstawi due i mae litery
    ;; rosyjskiego alfabetu, odpowiednio (patrz faktyczne pliki)

    (setq *russian-abc-ucase* "tu wstaw due litery")
    (setq *russian-abc-lcase* "tu wstaw mae litery")

    (let ((i 0)
          (len (length *russian-abc-ucase*)))

         (while (< i len)
           (modify-syntax-entry (elt *russian-abc-ucase* i) "w  ")
           (modify-syntax-entry (elt *russian-abc-lcase* i) "w  ")
           (set-case-syntax-pair (elt *russian-abc-ucase* i)
                                 (elt *russian-abc-lcase* i)
                                 (standard-case-table))
           (setq i (+ i 1))))

  Dla tego celu stworzyem plik rusup.el ktry tego dokonuje, podobnie
  jak kilka porcznych funkcji. Musisz zaadowa go w swoim ~/.emacs.

  Jeszcze jeden pakiet to remap, ktry prbuje bardziej utypowi obsug
  cyrylicy. Pakiet ten napisa Per Abrahamsen (), i dostpny jest on na
  ftp.iesd.auc.dk.

  We wasnej opinii, sugerowabym zacz od russian.el, bowiem jest on
  bardzo atwy w konfiguracji i uyciu.

  77..44..  66..44.. iissppeellll

  Istnieje dodatek rspell do pakietu GNU ispell, stworzony przez Neala
  Daltona (nrd@cray.com), ale dowiadczyem z nim kilku problemw
  prbujc go zmusi do natychmiastowego dziaania. Sprbuj go - moe
  tobie si poszczci.

  77..55..  jjooee

  Sprbuj opcji -asis

  77..66..  kksshh

  Co do implementacji public domain ksh, pdksh 5.1.3, moesz wprowadza
  znaki omiobitowe tylko w trybie vi. Uyj

          set -o vi

  77..77..  lleessss

  Jak na razie, less nie obsuguje zestawu znakw KOI-8, ale ponisza
  zmienna rodowiskowa zaatwia spraw:
       LESSCHARSET=latin1

  77..88..  llyynnxx

  Od wersji 2.6 moesz wybra odpowiedni warto dla opcji Display
  Character Set.

  77..99..  mmcc ((MMiiddnniigghhtt CCoommmmaannddeerr))

  Aby poprawnie wywietla znaki cyrylicy, zaznacz opcj 'full 8 bits' w
  menu Options/Display.

  Jeli masz problem z brzydkimi ramkami okien, zobacz sekcj ''

  Off topic: jeli chcesz zmusi mc do uywania kolorw w oknie xterma,
  ustaw zmienn COLORTERM

       COLORTERM= ; export COLORTERM

  77..1100..  NNeettssccaappee NNaavviiggaattoorr

  Upewnij si e uywasz wersji Netscape'a wikszej ni 3. Jeli twj
  Netscape jest starszy, cignij nowszego z www.netscape.com.

  77..1100..11..  KKoonnffiigguurraaccjjaa ppooddssttaawwoowwaa

  Aby mc oglda tekst cyrylic w wikszej czci dokumentw HTMLowych,
  zrb co nastpuje:

    W menu Options/Encoding Document wybierz  Cyrillic (KOI-8)

    W menu Options/General Preferences/Fonts wybierz Cyrillic (KOI-8),
     Times(Cronyx) jako czcionk proporcjonaln i Courier(Cronyx) jako
     czcionk o staej szerokoci.

    Zachowaj ustawienia

  UWAGA: konfiguracja ta bdzie dziaaa z wiksz czci dokumentu.
  Jednake nie bdziesz mg wywietla tekstu cyrylic w nagwku okna,
  menu i niektrych dialogach. Aby naprawi te problemy:

  77..1100..22..  KKoonnffiigguurraaccjjaa zzaaaawwaannssoowwaannaa

  Andriej A. Czernow wie wicej ni inni o KOI-8 w ogle i o Netscape w
  szczeglnoci. Odwied jego doskona stron o KOI-8 i cignij at
  do pliku zasobw Netscape, co sprawi e Netscape bdzie mwio po
  rosyjsku na tyle na ile moe.
  77..1111..  ppiinnee

  Wstaw nastpujc dyrektyw do ~/.pinerc dla konfiguracji osobistej,
  albo do /usr/lib/pine.conf dla globalnej:

       character-set=ISO-8859-5

  77..1122..  rrllooggiinn

  Upewnij si e powoka na serwerze docelowym jest ustawiona poprawnie.
  Potem, jeli twj rlogin nie dziaa domylnie prawidowo, uyj rlogin
  -8.

  77..1133..  sseennddmmaaiill ((aakkaa ''zzgguubbaa ssyyssaaddmmiinnaa''))

  Od wersji 8 sendmail domylnie prawidowo radzi sobie z 8-bitowymi
  danymi.  Jeli nie jest tak u ciebie, sprawd opcj EightBitMode i
  opcj -7 przekazywan mailerom w twoim /etc/sendmail.cf. Patrz
  "Sendmail; Installation and Operation Guide" po szczegy.

  88..  zzsshh

  Uywaj w ten sam sposb jak csh (patrz sekcja o csh). Plikami
  startowymi w tym przypadku s .zshrc oraz /etc/zshrc.

  99..  UUyytteecczznnee nnaarrzzddzziiaa

  99..11..  NNaarrzzddzziiaa ddoo kkoonnwweerrssjjii

  Istnieje pewna liczba programw zdolna konwertowa z KOI-8 na Alt i z
  powrotem. Poszukaj w SovInformBureau albo na ftp.funet.fi listy
  porcznych maych programikw. Moesz te uy specjalnego trybu
  emacsa (patrz sekcja o emacsie).

  Szczeglnie polecabym jednake pakiet translit. Obsuguje on wiele
  popularnych zestaww znakw i potrafi nawet stworzy pliki TeXa (patrz
  sekcja 5.1). z tekstu rosyjskiego. Uytkownicy RedHata maj do
  dyspozycji translit w postaci pliku RPM.

  99..22..  NNaarrzzddzziiaa pprrooggrraammiissttyy

  Jak dotd objaniaem sposoby zmuszenia programw do akceptowania i
  wywietlania zestawu znakw cyrylicy. Niemniej pene przystosowanie
  systemu do warunkw lokalnych obejmuje o wiele wicej. To co omwiono
  powyej nie wystarcza. System powinien by przyjazny dla uytkownika,
  ktry niekoniecznie musi zna angielski. W mojej opinii, nie jest
  wielk spraw obeznanie si z angielskim na poziomie komunikatw
  programw. Jednake nie jest cakiem fair tego wymaga.
  Tak wic nastpny poziom przystosowania wymaga aby programy byy
  dostosowywalne do wymaga rnych jzykw i zwyczajw w przedstawianiu
  danych.

  Wczeniej dokonywano tego poprzez rozwijanie pewnej abstrakcji
  komunikatw bdcych rezultatem kodu programu. Teraz ten mechanizm
  jest (mniej czy wicej) ustandaryzowany. I, oczywicie, istniej jego
  darmowe implementacje!

  Dobra wiadomo to to e GNU w kocu przyjo sposb tworzenia
  zinternacjonalizowanych aplikacji. Ulrich Drepper () stworzy pakiet
  gettext, dostpny we wszystkich repozytoriach GNU, takich jak
  ftp://prep.ai.mit.edu/pub/gnu/ <ftp://prep.ai.mit.edu/pub/gnu/>.
  Pozwala on tworzy programy w sposb ktry atwo mona roszerzy na
  obsug wielu jzykw. Nie zamierzam opisywa technik
  programistycznych, zwaszcza e pakiet gettext zawiera doskonay
  podrcznik.

  Tak wic jeeli tworzysz programy ktre wypisuj jakie komunikaty (a
  stworzye kiedy taki ktry by ich wypisywa?), nie le si i w
  ociupin (naprawd ociupin) wysiku w uczynienie swojego programu
  wiadomym locale.

  Proba o wspprac: jeli chcesz nauczy si pakietu gettext i
  rwnoczenie dooy co do projektu GNU; lub nawet jeli tylko chcesz
  dooy, moesz to zrobi! GNU si internacjonalizuje, wic wszystkie
  narzdzia przerabiane s na wiadome locale. Problemem jest
  przetumaczenie komunikatw z angielskiego na rosyjski (i inne jzyki,
  jak wam si podoba). Zasadniczo, to co trzeba zrobi to zdoby
  specjalny plik .po, skadajcy si z angielskich komunikatw
  konkretnego narzdzia i doczy do kadego komunikatu jego
  odpowiednik po rosyjsku. W ostatecznym rozrachunku sprawi to e system
  bdzie odzywa si po rosyjsku, jeli zechce tego uytkownik! Po
  wicej szczegw i dalsze wskazwki skontaktuj si z Ulrichem
  Drepperem ()

  1100..  WWyykkaazz uuyytteecczznnyycchh zzaassoobbww

  Strona domowa a2ps: http://www-inf.enst.fr/~demaille/a2ps.html
  <http://www-inf.enst.fr/~demaille/a2ps.html>

  Strona A. Czernowa o KOI-8: http://www.nagual.ru/~ache/koi8.html
  <http://www.nagual.ru/~ache/koi8.html>

  Oglna informacja o Linuxie: http://sunsite.unc.edu/mdw/linux.html
  <http://sunsite.unc.edu/mdw/linux.html>

  Moja kolekcja rzeczy zwizanych z konfiguracj cyrylicy:
  ftp://netvision.net.il/pub/home/b/belikoff/cyrillic/
  <ftp://netvision.net.il/pub/home/b/belikoff/cyrillic/>

  Kolekcja cyrylicowa na ftp.kiae.su: ftp://ftp.kiae.su/cyrillic
  <ftp://ftp.kiae.su/cyrillic/>

  Kolekcja cyrylicowa na ftp.relcom.ru: ftp://ftp.relcom.ru/cyrillic/
  <ftp://ftp.relcom.ru/cyrillic/>

  Kolekcja programw cyrylizujcych
  ftp://ftp.funet.fi/pub/culture/russian/comp/
  <ftp://ftp.funet.fi/pub/culture/russian/comp/>

  Cronyx http://www.cronyx.ru/ <http://www.cronyx.ru/> - twrcy czcionek
  cyrylicowych dla systemu X Windows.

  Pakiet remap dla emacsa ftp://frp.iesd.auc.dk/
  <ftp://ftp.iesd.auc.dk/>

  Czcionki cyrylicowe dla Ghostscripta:
  ftp://ftp.kapella.gpi.ru/pub/cyrillic/psfonts
  <ftp://ftp.kapella.gpi.ru/pub/cyrillic/psfonts>

  Czcionki cyrylicowe dla X:
  ftp://ftp.kiae.su/cyrillic/x11/fonts/xrus-2.1.1-src.tgz
  <ftp://ftp.kiae.su/cyrillic/x11/fonts/xrus-2.1.1-src.tgz>

  Ghostscript: http://www.cs.wisc.edu/~ghost/index.html
  <http://www.cs.wisc.edu/~ghost/index.html>

  GNU nenscript: ftp://ftp.prep.ai.mit.edu/pub/gnu
  <ftp://prep.ai.mit.edu/pub/gnu/>

  Informacja o Cyrlillic Software:
  http://sunsite.oit.unc.edu/sergei/Software/Software.html
  <http://sunsite.oit.unc.edu/sergei/Software/Software.html>

  Grupa newsowa relcom.fido.ru.unix.

  RFC 1489: http://ds.internic.net/rfc/rfc1489.txt
  <http://ds.internic.net/rfc/rfc1489.txt>

  Uyteczne pakiety obsugujce cyrylic:
  ftp://sunsite.unc.edu/pub/academic/russian-studies/Software
  <ftp://sunsite.unc.edu/pub/academic/russian-studies/Software>

  Pakiet kbd dla Linuxa:
  ftp://sunsite.unc.edu/pub/Linux/system/Keyboards/
  <ftp://sunsite.unc.edu/pub/Linux/system/Keyboards/>

  Kolekcje czcionek X: ftp://ftp.switch.ch/mirror/linux/X11/fonts/
  <ftp://ftp.switch.ch/mirror/linux/X11/fonts/>

  SovInformBureau: http://www.siber.com/sib/russify/
  <http://www.siber.com/sib/russify/>

  Pakiet rusyfikujcy teTeX: ftp://xray.sai.msu.su/pub/outgoing/teTeX-
  rus/ <ftp://xray.sai.msu.su/pub/outgoing/teTeX-rus/>

  rtxt2ps i przerobiony a2ps:
  http://www.siber.com/sib/russify/converters/
  <http://www.siber.com/sib/russify/converters/>

  Pakiet translit: ftp://ftp.osc.edu/pub/russian/translit/translit.tar.Z
  <ftp://ftp.osc.edu/pub/russian/translit/translit.tar.Z>

  Pakiet xruskb: ftp://ftp.relcom.ru/x11/cyrillic/
  <ftp://ftp.relcom.ru/x11/cyrillic/>

  rspell: ftp://sunsite.unc.edu/pub/academic/russian-
  studies/Software/rspell.tar.gz
  <ftp://sunsite.unc.edu/pub/academic/russian-
  studies/Software/rspell.tar.gz>

  FTP XFree86: http://www.xfree86.org <http://www.xfree86.org>

